Günberi ve günöte: Dünya Güneş'e ne zaman en yakın?

Günberi (perihelyon), Dünya'nın yörüngesinde Güneş'e en yakın olduğu noktadır. Günöte (afelyon) ise en uzak olduğu noktadır. Dünya günberiye ocak başında, Güneş'ten yaklaşık 147,1 milyon kilometre uzaktayken ulaşır. Günöteye ise temmuz başında, yaklaşık 152,1 milyon kilometre uzaktayken varır.

Aradaki fark yaklaşık 5 milyon kilometre, yani yüzde 3'ten biraz fazla. Kulağa çok gibi gelse de gökyüzüne bakınca fark edilmez. Yazı ve kışı getiren de bu uzaklık değildir.

Adlar nereden geliyor

Türkçedeki günberi ve günöte, Yunanca kökenli perihelyon ve afelyon terimlerinin karşılığıdır. Yunancada *helios* Güneş, *peri* yakın, *apo* uzak demektir. Günberi "Güneş'e yakın", günöte "Güneş'ten uzak" anlamına gelir.

Aynı mantık Ay için de geçerlidir. Ay'ın Dünya'ya en yakın noktasına yerberi (perige), en uzak noktasına yeröte (apoje) denir.

Uzaklık neden değişiyor

Dünya, Güneş'in çevresinde kusursuz bir çember çizmez. Yörüngesi bir elipstir ve Güneş bu elipsin tam ortasında değil, biraz yanındadır. Gökbilimciler bir yörüngenin ne kadar basık olduğunu dışmerkezlik denen bir sayıyla ifade eder. Dünya için bu sayı yaklaşık 0,017'dir. Kusursuz bir çemberin dışmerkezliği 0'dır.

Bu, çembere çok yakın demektir. Dünya'nın yörüngesini bir kâğıda ölçekli çizseniz kimse elips olduğunu anlamaz. Sayfanın başındaki gibi şemalar, günberi ve günötenin yerini göstermek için şekli abartır.

Dünya yol boyunca hızını da değiştirir. Günberide en hızlıdır, saniyede yaklaşık 30,3 kilometre. Günötede en yavaştır, saniyede yaklaşık 29,3 kilometre.

Önümüzdeki yılların tarihleri

Tarihler yıldan yıla bir iki gün kayar. Bunun bir nedeni Ay'dır: Dünya ile Ay ortak kütle merkezlerinin çevresinde döner, bu yüzden Dünya yörüngesinde hafifçe yalpalar. Artık yıllar da takvimdeki tarihi kaydırır.

Saatler ABD Deniz Gözlemevi'nden (USNO) alınmıştır ve eşgüdümlü evrensel zamana (UTC) göredir. Türkiye saati için üç saat eklemek gerekir: 2027 günberisi 3 Ocak saat 05.33'te, günötesi 5 Temmuz saat 08.06'da gerçekleşir.

Uzun vadede tarihler ileri kayar. Günberi yaklaşık her 58 yılda bir gün ileri gider. 1250 yılı civarında aralık gündönümüne çok yakındı. Bugün ondan yaklaşık iki hafta sonra gelir.

Ne kadar fark eder?

Günberide atmosferin üst sınırına ulaşan Güneş ışığı, günötedekinden yaklaşık yüzde 7 daha güçlüdür. Ortalamada Güneş'e dönük her metrekareye yaklaşık 1361 watt Güneş ışığı düşer. Ocak başında bu değer yaklaşık 1407 watta çıkar, temmuz başında yaklaşık 1317'ye iner.

Güneş de biraz daha büyük görünür. Günberide Güneş diski günötedekinden yaklaşık yüzde 3,4 daha geniştir: yaklaşık 32,5 yay dakikasına karşı yaklaşık 31,5. Çıplak gözle bu fark görülmez ama aynı objektifle altı ay arayla çekilen iki fotoğraf bunu açıkça gösterir.

© Andrei Dumitriu (Afdumitriu) · CC BY 4.0 · 2021-01-02 / 2021-07-05

Güneş'in görünür büyüklüğü Güneş tutulmalarında da önemlidir. Temmuzda Güneş biraz daha küçüktür ve Ay onu tamamen örtmekte biraz daha kolay iş çıkarır. Ama Ay'ın uzaklığı çok daha fazla değişir ve bir tutulmanın tam mı halkalı mı olacağına genellikle o karar verir. Ayrıntılar için Ay'ın eliptik yörüngesi rehberine bakabilirsiniz (İngilizce).

Ocak neden en sıcak ay değil

Kuzey Yarımküre'de Dünya, Güneş'e kışın ortasında en yakındır. Mevsimler, Dünya'nın ekseninin yaklaşık 23,4 derecelik eğikliğinden kaynaklanır. Haziranda Kuzey Yarımküre Güneş'e doğru eğiktir: Güneş gökyüzünde daha yükseğe çıkar ve günler uzar. Aralıkta ise Güneş'ten uzağa eğiktir.

Eğiklik, yere ulaşan ışık miktarını uzaklıktan gelen yüzde 7'lik farktan çok daha fazla değiştirir. Bu yüzden Türkiye'de kış varken Avustralya'da yaz yaşanır, oysa ikisi de Güneş'e aynı uzaklıktadır.

Uzaklığın yine de küçük bir etkisi vardır. Güney Yarımküre'nin yazı günberiye yakın zamana denk gelir ve o sırada Güneş ışığı biraz daha güçlüdür. Ancak Güney Yarımküre büyük ölçüde okyanusla kaplıdır. Su yavaş ısınıp yavaş soğuduğu için oradaki yazlar kuzeydekilerden daha ılımandır. Dünya bir bütün olarak en sıcak hâline temmuzda, yani günöteye yakın bir dönemde ulaşır. Bunun nedeni, kuzeydeki büyük kara kütlelerinin kendi yazlarında hızla ısınmasıdır.

Kaynaklar ve ilgili rehberler

• ABD Deniz Gözlemevi, günberi ve günötenin tarih ve saatlerini ekinoks ve gündönümleriyle birlikte yayımlar.
• NASA'nın Dünya bilgi sayfası, günberi ve günöte uzaklıklarını, yörünge hızlarını ve ortalama Güneş ışınımını verir.
• NASA Space Place, mevsimlerin neden oluştuğunu anlatır (İngilizce).
• İlgili SolarWatch rehberleri (İngilizce): Ay'ın eliptik yörüngesi ve tutulma türleri, Ay neden Güneş'le aynı büyüklükte görünür ve her gün ne kadar gün ışığı kazanırsınız.

SolarWatch'ta görün

Mevsimler kutucuğu, sıradaki ekinoks ve gündönümlerini gösterir. Günberi, orada gördüğünüz aralık gündönümünden yaklaşık iki hafta sonra gelir. Yıllık Bakış, bulunduğunuz yerde gün doğumu, gün batımı ve gün uzunluğunun yıl boyunca nasıl değiştiğini gösterir. Günlerin uzayıp kısalmasının nedeni Dünya ekseninin eğikliğidir. Güneş'e olan uzaklığın bunda neredeyse hiç payı yoktur.