Dünya Neden Kuzey Yarımkürede Kış Ortasında Güneş'e En Yakın?

Dünya ocak başında Güneş'e en yakın konumdadır. Yörüngedeki bu noktaya günberi denir ve kuzey yarımkürede yaşayan herkes için kışın tam ortasına denk gelir. Temmuz başında, günöte noktasında, Dünya Güneş'ten en uzaktadır; o sırada Avrupa'da, Kuzey Amerika'da ve Asya'nın neredeyse tamamında yaz yaşanır.

Demek ki yazı sıcak yapan şey uzaklık olamaz. Mevsimler, Dünya ekseninin yaklaşık 23,44 derecelik eğikliğinden kaynaklanır. Uzaklıktaki değişimin etkisi küçüktür ve daha çok güney yarımkürede hissedilir.

Çok yaygın bir yanılgı

Kulağa mantıklı gelir: Ateşe yaklaşan daha çok ısınır. Pek çok kişi mevsimleri de böyle açıklar. 1987 yapımı *A Private Universe* belgeselinde, Harvard'daki bir mezuniyet töreninde mevsimlerin nedeni sorulan mezunların ve öğretim üyelerinin çoğu, uzaklık açıklamasının bir versiyonunu vermişti.

İki basit gerçek bu açıklamayı çürütür. Birincisi, yukarıda gördüğünüz gibi kuzey için zamanlama tutmaz. İkincisi, iki yarımkürede aynı anda zıt mevsimler yaşanır. Türkiye'de yaz olduğunda Arjantin'de kıştır; oysa iki ülke de Güneş'e aynı uzaklıktadır.

Uzaklık ne kadar az değişir?

Dünya'nın yörüngesi bir elipstir ama çembere çok yakındır. Günberide Dünya, Güneş'ten yaklaşık 147,1 milyon kilometre uzaktadır; günötede ise yaklaşık 152,1 milyon kilometre. Aradaki fark %3'ün biraz üzerindedir.

Güneş ışığı uzaklıkla birlikte yayıldığı için atmosferin üst sınırına ocakta temmuza göre yaklaşık %7 daha fazla ışık ulaşır. Tarihleri, saatleri ve rakamları günberi ve günöte rehberimizde bulabilirsiniz.

%7 az değildir. Ama belirli bir yerde eksen eğikliği, yere ulaşan ışığı çok daha fazla değiştirir.

Eğiklik ne yapar?

Dünya Güneş'in çevresinde dolanırken ekseni uzayda hep aynı yönü gösterir. Haziranda kuzey yarımküre Güneş'e doğru eğiktir, aralıkta ise Güneş'ten uzağa. Güney yarımkürede durum tam tersidir.

Eğiklik önce Güneş'in gökyüzünde ne kadar yükseldiğini değiştirir. Güneş yüksekteyken ışığı yere neredeyse dik gelir ve küçük bir alanda toplanır. Alçaktayken aynı ışık demeti çok daha geniş bir alana yayılır; tıpkı eğik tutulan bir el feneri gibi. Alçak açıyla gelen ışık, size ulaşmadan önce daha kalın bir hava tabakasından da geçer.

Gün uzunluğunu da değiştirir. Yazın Güneş ufkun üzerinde çok daha uzun saatler kalır; toprak ısınmak için daha çok zaman bulur, soğumak için ise daha kısa bir gece.

Tablo, iki gündönümünde Roma ve Sidney'i karşılaştırıyor. Son sütun, düz bir zeminin bir metrekaresine bütün bir gün boyunca ulaşan güneş ışığını gösterir. Bulutlar ve pus hesaba girmesin diye değerler atmosferin üstünde ölçülmüş gibi verilmiştir.

Haziranda Roma, Güneş'e aralıktakinden yaklaşık %3 daha uzaktır; yine de günde üç kattan fazla ışık alır. İşte eğikliğin etkisi budur. Sidney'de de aynı tablo görülür, yalnızca altı ay kaymış olarak. Roma ile hemen hemen aynı enlemde bulunan İstanbul'da da durum benzerdir.

Uzaydan bakınca

NASA'nın DSCOVR uydusu, Dünya'nın aydınlık yüzünün tamamını yaklaşık 1,5 milyon kilometre uzaktan fotoğraflar. Haziran ve aralık görüntülerini karşılaştırdığınızda eğikliği doğrudan görürsünüz. Haziran gündönümü civarında Kuzey Kutbu bölgesi tamamen güneş altındadır ve Antarktika görünmez. Aralıkta ise tam tersi olur.

NASA EPIC Team · 2024-06-20 / 2024-12-21

Uzaklığın hiç etkisi yok mu?

Biraz var. Güney yarımkürenin yazı günberiye denk geldiği için oradaki yaz ışığı kuzeydekinden biraz daha güçlüdür. Örneğin Yeni Zelanda'da daha yakın Güneş, yazın UV düzeyine aynı enlemdeki kuzey yerlerine göre yaklaşık %7 ekler. Daha temiz hava ve yazın daha az ozon bunun üzerine eklenir.

Yine de güneyde yazlar genel olarak daha sıcak değildir. Bunun bir nedeni, Dünya'nın Güneş'e yakınken daha hızlı hareket etmesidir. Güney yarımkürede yılın sıcak yarısı, eylül ekinoksundan mart ekinoksuna kadar yaklaşık 179 gün sürer. Kuzeydeki ise yaklaşık 186 gün. Her yarıyılda Güneş'e yakın geçen daha kısa süre, daha güçlü ışığı tam olarak dengeler ve iki yarımküre de toplamda aynı miktarı alır.

Diğer neden, güney yarımkürenin büyük ölçüde okyanus olmasıdır. Su yavaş ısınır ve yavaş soğur; bu da güneydeki yazları ılıman tutar. Kuzeydeki büyük kara kütleleri ise temmuzda hızla ısınır. Bu yüzden Dünya bütün olarak temmuzda, yani günötede, ocaktakinden birkaç derece daha sıcaktır.

Her zaman böyle olmayacak

Günberinin ocağa denk gelmesi çağımıza özgü bir rastlantıdır. Dünya ekseninin yönü yavaşça yalpalar, yörüngenin kendisi de döner; bu yüzden günberinin tarihi takvimde kayar. 1250 yılı civarında aralık gündönümüne yakın düşüyordu. Yaklaşık 10.000 yıl sonra kuzeyin yazına denk gelecek ve kuzey yarımküre Güneş'e en çok haziranda yaklaşacak.

O zaman bile hangi ayların yaz olacağına eğiklik karar verecek. Uzaklık yalnızca kuzeyin yazlarını biraz daha güçlü, güneyinkileri biraz daha zayıf yapacak.

Kaynaklar ve ilgili rehberler

• ABD Deniz Gözlemevi, günberi, günöte, ekinoks ve gündönümü tarihlerini yayımlar (İngilizce).
• NASA Space Place, mevsimlerin neden oluştuğunu anlatır (İngilizce).
• NASA'nın EPIC arşivi, DSCOVR uydusunun çektiği günlük tam Dünya fotoğraflarını içerir.
• Yeni Zelanda'daki NIWA enstitüsü, Yeni Zelanda'da UV düzeylerinin neden bu kadar yüksek olduğunu ve daha yakın Güneş'in etkisini açıklar (İngilizce).
• Harvard-Smithsonian Astrofizik Merkezi, *A Private Universe* hakkında bilgi verir (İngilizce).
• İlgili SolarWatch rehberleri: günberi ve günöte ve her gün ne kadar gün ışığı kazanırsınız (İngilizce).

SolarWatch'ta görün

Mevsimler kutucuğu, bir sonraki ekinoksun ve gündönümünün ne zaman olduğunu gösterir. Gün Işığı kutucuğu, bulunduğunuz yerde bugün Güneş'in ufkun üzerinde ne kadar kaldığını, Yıllık Bakış ise gün doğumunun, gün batımının ve gün uzunluğunun yıl boyunca nasıl değiştiğini gösterir. Bu eğriler Dünya ekseninin eğikliğini izler. Güneş'e olan uzaklık bu eğrilerde neredeyse hiç görünmez.